Göztepe ismi nereden gelir? Bir semt adının iktidar, hafıza ve siyaset hikâyesi
Değerli Gundemekspres okurları, bugün Göztepe ismi nereden gelir başlığını ayrıntılı şekilde açıyoruz.
Bir kentin sokaklarında yürürken aslında yalnızca binaların arasından geçmeyiz; iktidarların, inançların, sınıfsal ilişkilerin ve toplumsal hafızanın içinden geçeriz. Bir semtin adı da bu açıdan masum bir etiket değildir. Göztepe adı bize yalnızca bir tepeyi değil, kimin baktığını, kimin gözetlediğini ve hangi tarih anlatısının zaman içinde kalıcı hâle geldiğini de düşündürür.
Üstelik “Göztepe” tek bir coğrafyaya özgü değildir. İstanbul Kadıköy’de, İzmir’de ve Türkiye’nin farklı bölgelerinde aynı adı taşıyan yerleşimler bulunur. Bu nedenle Göztepe isminin kökenini konuşurken coğrafi bağlamı ayırmak gerekir. Özellikle İstanbul Göztepe’si söz konusu olduğunda, isimle ilgili en güçlü tarihsel anlatılardan biri Gözcü Baba ve gözetleme işlevi etrafında şekillenir. Ancak bu anlatının bütün ayrıntıları kesin tarihsel gerçekler olarak kabul edilmemelidir. :contentReference[oaicite:0]{index=0}
“Göztepe” gerçekten gözetlemekten mi geliyor?
İstanbul’un Kadıköy ilçesindeki Göztepe’nin adının, bölgede bulunduğu anlatılan Gözcü Baba ile ilişkili olduğu yönünde tarihsel rivayetler vardır. Bir anlatıya göre Bizans döneminden kalan bir yapının bulunduğu yüksek noktada Ahi ve tasavvuf çevreleriyle ilişkili dervişler yaşamış, bölge bir tür sınır ve gözetleme noktası olarak kullanılmıştır. Bu kişilere “Gözcü Babalar” denmesiyle “gözcü tepe” ifadesinin zamanla Göztepe’ye dönüştüğü ileri sürülür. :contentReference[oaicite:1]{index=1}
Fakat burada önemli bir ayrıntı var: Kaynaklar bu kökeni kesinlik derecesi bakımından aynı şekilde sunmuyor. İstanbul üzerine çalışan Bedi N. Şehsuvaroğlu da Göztepe adının gözetlemekle ilişkilendirildiğini belirtirken, Gözcü Baba bağlantısının sonradan yapılmış bir yakıştırma olabileceği ihtimaline dikkat çeker. :contentReference[oaicite:2]{index=2}
Dolayısıyla daha doğru ifade şudur: İstanbul Göztepe’sinin adının gözetleme ve Gözcü Baba anlatısıyla bağlantılı olduğuna dair güçlü bir yerel tarih geleneği vardır; ancak bu etimoloji tartışmasız biçimde kanıtlanmış değildir.
Bir yer adında iktidarın izi nasıl okunur?
Burada konu bir anda siyasal bir meseleye dönüşüyor. Çünkü mekân adları, devletlerin ve toplumların geçmişi düzenleme biçimlerinden biridir. Michel Foucault’nun iktidar ve gözetim üzerine düşüncelerini hatırlarsak, “gözetlemek” yalnızca bakmak değildir; aynı zamanda düzenlemek, sınır çizmek ve davranışları denetlemek anlamına gelir.
Göztepe anlatısındaki “gözcü” figürü bu açıdan ilginçtir. Tepede duran ve çevreyi izleyen kişi, sembolik olarak hem bilgiye hem de güce sahiptir. Kim geliyor? Kim gidiyor? Hangi alan kimin kontrolünde? Tarih boyunca siyasal iktidarın temel sorularından bazıları bunlardır.
Osmanlı’dan modern kente: Mekânın toplumsal dönüşümü
Göztepe’nin modern tarihi de bu açıdan dikkat çekicidir. Kadıköy Kaymakamlığı’nın tarihçesine göre 19. yüzyılın sonlarında Göztepe, Erenköy ve Bostancı çevresinde özellikle II. Abdülhamid döneminin üst düzey devlet görevlileri geniş araziler içinde köşkler yaptırmıştır. 20. yüzyılın ilk yarısında ise bölge sayfiye niteliği taşımış, 1950’lerden itibaren hızlı kentleşme başlamış ve eski bahçeli yapıların yerini yoğun yapılaşma almaya başlamıştır. :contentReference[oaicite:3]{index=3}
Bu dönüşüm yalnızca mimari değildir. Toplumsal sınıfların mekândaki dağılımının değişmesidir. Bir zamanlar saray çevresinin ve varlıklı kesimlerin köşkleriyle şekillenen bir alan, kitlesel kentleşmeyle birlikte daha geniş yurttaş kitlelerinin yaşadığı bir mahalleye dönüşmüştür.
İsimler, ideolojiler ve toplumsal hafıza
Bir yerin adının korunması veya değiştirilmesi, meşruiyet tartışmasının da parçasıdır. Devletler meydanları, caddeleri ve mahalleleri yeniden adlandırırken aslında “hangi geçmiş hatırlanmaya değer?” sorusuna cevap verirler.
Bu durum yalnızca Türkiye’ye özgü değil. İstanbul’da Cumhuriyet dönemindeki adlandırmalar, Sovyetler Birliği’nde devrim sonrası değiştirilen şehir ve sokak isimleri veya sömürgecilik sonrası Afrika ülkelerinde yapılan yeniden adlandırmalar aynı soruyu gündeme getirir: Bir toplum geçmişiyle hesaplaşırken eski isimleri mi korumalı, yoksa yeni bir siyasal kimlik mi inşa etmeli?
Burada demokrasi açısından kritik kavram katılımdır. Bir mahallenin adı değiştirilecekse o mahallede yaşayan yurttaşların görüşü ne kadar önemsenmelidir? Devletin tarih anlatısı mı belirleyici olmalıdır, yoksa yerel toplumsal hafıza mı?
Göztepe’nin hikâyesinde yurttaşlık nerede duruyor?
Modern yurttaşlık yalnızca seçimlerde oy kullanmak değildir. Yaşadığı çevrenin tarihini bilmek, kamusal alan hakkında söz söylemek ve kentin geleceğine müdahil olmak da yurttaşlığın parçasıdır.
Göztepe’nin dönüşümü bu nedenle küçük ölçekte bir demokrasi laboratuvarı gibi okunabilir. Köşklerin, demiryolunun, Bağdat Caddesi’nin, parkların ve apartmanların oluşturduğu kent dokusu bize ekonomik güç ile siyasal kararların mekânı nasıl şekillendirdiğini gösteriyor.
Bugün kentsel dönüşüm, ulaşım, yeşil alanların korunması ve kamusal mekânların kullanımı tartışılırken asıl soru belki de şudur: Kent kimin? Yatırımcının mı, belediyenin mi, mülk sahibinin mi, yoksa orada yaşayan yurttaşların tamamının mı?
Gundemekspres ile birlikte Göztepe ismi nereden gelir üzerine yaptığımız bu kısa yolculuk tamamlandı.
“Göztepe” bize bugün ne söylüyor?
Göztepe isminin ardındaki gözetleme anlatısı doğru olsun ya da olmasın, güçlü bir siyasal metafor taşıyor. Tarih boyunca iktidar çevreyi gözlemledi; modern devlet ise bunu kurumlar, kayıt sistemleri, güvenlik mekanizmaları ve bürokrasi aracılığıyla daha sistematik hâle getirdi. Buna karşılık demokratik toplum, gözetlenen yurttaşın yalnızca yönetilen kişi olmasını değil, yönetime katılan özne olmasını hedefler.
Belki de Göztepe’nin en ilginç tarafı burada ortaya çıkıyor: Gözetleyen kim, gözetlenen kim ve karar veren kim? Bu üç soru, yalnızca eski bir semtin adını değil, çağdaş siyasetin temel problemlerini de anlatıyor.
Bir yer adını araştırmak bu yüzden nostaljik bir merak değildir. İktidarın mekânı nasıl düzenlediğini, ideolojilerin hafızayı nasıl biçimlendirdiğini ve yurttaşların kendi şehirleri üzerinde ne ölçüde söz sahibi olduğunu anlamanın yollarından biridir.
Göztepe’nin hikâyesi bize belki de şu provokatif soruyu bırakıyor: Bir kentin adını kim koyuyorsa, onun tarihini de o mu yazıyor? Eğer demokrasi yalnızca sandıktan ibaret değilse, cevabı sokakta, mahallede ve kentin ortak hafızasında aramak gerekiyor.